ไขความลับ “การแพทย์แผนไทย” ภูมิปัญญาดั้งเดิมสู่การดูแลสุขภาพในยุคปัจจุบัน

  •  17 ส.ค. 69

ไขความลับ “การแพทย์แผนไทย” ภูมิปัญญาดั้งเดิมสู่การดูแลสุขภาพในยุคปัจจุบัน

การแพทย์แผนไทย (Thai Traditional Medicine) ไม่ได้เป็นเพียงแค่การนวดผ่อนคลายหรือการใช้สมุนไพรพื้นบ้านอย่างที่หลายคนคุ้นเคย แต่เป็นศาสตร์แห่งภูมิปัญญาที่บรรพบุรุษไทยสั่งสมมาอย่างยาวนาน โดยในปัจจุบันได้มีการบูรณาการความรู้ทางวิทยาศาสตร์การแพทย์เข้าไปร่วมด้วยจนกลายเป็น "การแพทย์แผนไทยประยุกต์" ซึ่งได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในระบบสาธารณสุข

4 แขนงหลักของการแพทย์แผนไทย

หน้าที่ของแพทย์แผนไทยครอบคลุมการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม แบ่งออกเป็น 4 แขนงหลัก ดังนี้

1. เวชกรรมไทย (การตรวจวินิจฉัยและรักษา)

แพทย์จะทำการซักประวัติ ตรวจร่างกาย และวิเคราะห์สาเหตุของการเกิดโรคตามทฤษฎีธาตุทั้ง 4 เพื่อวางแผนการรักษา ซึ่งมักจะจบลงด้วยการจ่ายยาสมุนไพรหรือใช้หัตถการต่างๆ เข้าช่วย

2. เภสัชกรรมไทย (การปรุงยาและสรรพคุณสมุนไพร)

เภสัชกรรมไทย (Thai Pharmacy) ถือเป็นหัวใจสำคัญที่ขาดไม่ได้ในระบบการแพทย์แผนไทย เพราะเมื่อเวชกรรม (การตรวจวินิจฉัยโรค) ทำหน้าที่ค้นหาสาเหตุของอาการป่วยแล้ว เภสัชกรรมจะทำหน้าที่ "สร้างอาวุธ" เพื่อไปต่อสู้กับโรคนั้นๆ โดยมีปรัชญาพื้นฐานที่มองว่า มนุษย์และธรรมชาติเป็นหนึ่งเดียวกัน สามารถแบ่งออกเป็น 4 มิติหลัก ดังนี้

1. แหล่งที่มาของตัวยา (วัตถุแห่งเภสัช)

เภสัชกรรมไทยไม่ได้จำกัดอยู่แค่สมุนไพรจากต้นไม้ แต่แบ่งวัตถุดิบในการปรุงยาออกเป็น 3 ประเภทหลัก ซึ่งผู้ปรุงยาต้องรู้แหล่งที่มา ฤทธิ์ และวิธีเก็บเกี่ยวที่ถูกต้อง:

  • พืชวัตถุ: ส่วนต่างๆ ของพืช เช่น ราก เปลือก แก่น ใบ ดอก ผล และเมล็ด (เช่น รากมะละกอ เปลือกมังคุด)
  • สัตว์วัตถุ: ส่วนประกอบจากสัตว์ที่นำมาใช้เป็นยา เช่น ดีงู (ช่วยขับลม), เปลือกหอย (นำมาสะตุเพื่อแก้กรดในกระเพาะ), เขากวาง, ดีหมี หรือแม้แต่น้ำผึ้ง
  • ธาตุวัตถุ: แร่ธาตุตามธรรมชาติ เช่น กำมะถัน (แก้โรคผิวหนัง), เกลือ, จุนสี, ดินสอพอง หรือสารส้ม

2. หัวใจของการรักษา: "ยารสทั้ง ๙" (และรสจืด)

ในทางการแพทย์แผนไทย "รสชาติของยา บ่งบอกถึงสรรพคุณ" (ยาคือรส รสคือยา) นอกเหนือจาก 4 รสชาติที่คุณยกตัวอย่างมาแล้ว เภสัชกรรมไทยได้จัดหมวดหมู่สรรพคุณยาตามรสชาติไว้อย่างครอบคลุมถึง 9 รสชาติ (รวมถึงรสจืดที่เป็นรสพิเศษ) ได้แก่:

  1. รสฝาด: สมานแผลภายนอกและภายใน แก้ท้องร่วง (เช่น เปลือกมังคุด, ฝรั่ง, กล้วยน้ำว้าดิบ)
  2. รสขม: แก้ไข้ตัวร้อน บำรุงโลหิตและน้ำดี ช่วยเจริญอาหาร (เช่น ฟ้าทะลายโจร, บอระเพ็ด, สะเดา, มะระ)
  3. รสเผ็ดร้อน: ขับลม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ บำรุงธาตุไฟ (เช่น ขิง, ข่า, ตะไคร้, พริกไทย)
  4. รสหอมเย็น: บำรุงหัวใจ ตับ ปอด ทำให้ชื่นใจ แก้วิงเวียน หน้ามืด (เช่น ดอกมะลิ, พิกุล, ใบเตย)
  5. รสหวาน: ซึมซาบไปตามเนื้อ บำรุงกำลัง ทำให้ชุ่มชื่น อ่อนเพลีย (เช่น น้ำตาล, ชะเอมเทศ, น้ำผึ้ง)
  6. รสเปรี้ยว: กัดเสมหะ ฟอกโลหิต ระบายอุจจาระ (เช่น มะขาม, มะนาว, ส้มป่อย)
  7. รสเค็ม: ซึมซาบไปตามผิวหนัง แก้พรรดึก (อุจจาระแข็ง) ชำระน้ำเหลืองเสีย (เช่น เกลือ, ดีเกลือ)
  8. รสมัน: บำรุงเส้นเอ็น ไขข้อ เป็นยาอายุวัฒนะ (เช่น งา, ถั่วต่างๆ, เมล็ดมะม่วงหิมพานต์)
  9. รสเมาเบื่อ: แก้พิษต่างๆ ขับพยาธิ แก้โรคผิวหนัง (เช่น ขันทองพยาบาท, หนุมานประสานกาย, ทองพันชั่ง)
  • (พิเศษ) รสจืด: ขับปัสสาวะ ดับพิษร้อนภายใน (เช่น หญ้าคา, รากเตย, รากตำลึง)


3. ศิลปะแห่งการปรุงยา (การตั้งตำรับยา)

หมอยาแผนไทยจะไม่ได้ใช้สมุนไพรเดี่ยวๆ ในการรักษาโรคเสมอไป แต่มีศิลปะการปรุงที่เรียกว่า "การจัดพิกัดยา" คือการนำสมุนไพรหลายชนิดมารวมกันเพื่อ:

  • เสริมฤทธิ์กัน: ให้ยามีประสิทธิภาพสูงขึ้น (เช่น ตรีผลา ที่รวม มะขามป้อม สมอไทย สมอพิเภก)
  • คุมฤทธิ์กัน: สมุนไพรบางตัวมีพิษหรือมีฤทธิ์แรงเกินไป ต้องใช้สมุนไพรอีกตัวมาช่วยกดพิษ หรือป้องกันผลข้างเคียง
  • รูปแบบยาที่หลากหลาย: ปรับให้เหมาะกับโรคและผู้ป่วย เช่น ยาต้ม (ออกฤทธิ์เร็ว), ยาลูกกลอน (ผสมน้ำผึ้ง ปั้นเป็นก้อน กินง่าย เก็บได้นาน), ยาดอง (ใช้เหล้าสกัดตัวยา บำรุงเลือดลม), หรือ ยาฝน/ยาบด 

4. ความเชื่อมโยงกับ "ธาตุเจ้าเรือน"

การจ่ายยาในเภสัชกรรมไทยมีความเป็น Personalization (การแพทย์เฉพาะบุคคล) สูงมาก รสชาติของยาจะถูกจ่ายให้สัมพันธ์กับ ธาตุเจ้าเรือน (ดิน น้ำ ลม ไฟ) ของผู้ป่วยแต่ละคน เช่น:

  • คนธาตุไฟ (มักขี้ร้อน เป็นไข้ง่าย) จะเหมาะกับ ยาประจุธาตุไฟ คือยาที่มี รสขม รสจืด หรือรสเย็น 
  • คนธาตุลม (มักปวดเมื่อย ท้องอืดง่าย) จะเหมาะกับยาที่มี รสเผ็ดร้อน เพื่อช่วยขับลม


3. หัตถเวชกรรมไทย (นวดไทยและหัตถการ)

การบำบัดด้วยการใช้มือ กด คลึง บีบ ดึง บิด และดัด เพื่อบรรเทาอาการปวดเมื่อย โรคข้อ หรืออาการเกร็งของกล้ามเนื้อ รวมถึงการใช้ ลูกประคบสมุนไพร และ การอบไอน้ำสมุนไพร ซึ่งมีประสิทธิภาพสูงในการรักษากลุ่มอาการปวดต่างๆ ทั้งไมเกรน ไหล่ติด หรือตะคริว

4. ผดุงครรภ์ไทย (การดูแลมารดาและทารก)

แม้ปัจจุบันการทำคลอดด้วยแพทย์แผนไทยจะลดลง แต่ศาสตร์นี้กลับมาโดดเด่นในด้าน การดูแลสุขภาพฟื้นฟูหลังคลอด เช่น การอยู่ไฟ การทับหม้อเกลือ การนั่งถ่าน และการอบสมุนไพร เพื่อช่วยขับน้ำคาวปลา ลดอาการคัดตึงเต้านม และบำรุงผิวพรรณของคุณแม่ให้กลับมาแข็งแรงสมบูรณ์

ทฤษฎีความสมดุลของ "ธาตุทั้ง 4"

ทฤษฎีนี้เชื่อว่า หากธาตุทั้ง 4 ในร่างกายทำงานประสานกันอย่างสมดุล เราก็จะมีสุขภาพที่แข็งแรง แต่เมื่อใดที่ธาตุใดธาตุหนึ่งเสียสมดุล (ทำงานมากเกินไป ทำงานน้อยเกินไป หรือทำงานผิดปกติ) ก็จะทำให้เกิดอาการเจ็บป่วยขึ้น 

ความหมายของธาตุทั้ง 4 ในร่างกาย

1. ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน)

คือ โครงสร้างและอวัยวะที่มีความแข็ง จับต้องได้ เป็นรูปธรรม มีทั้งหมด 20 ประการ เช่น ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง กล้ามเนื้อ กระดูก หัวใจ ตับ ปอด ลำไส้ ฯลฯ ธาตุดินเปรียบเสมือนที่ตั้งมั่นของร่างกาย หากธาตุดินผิดปกติมักจะเกิดจากธาตุอื่นๆ (น้ำ ลม ไฟ) มากระทบก่อนจนทำให้โครงสร้างอวัยวะเสียหาย

2. อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ)

คือ ของเหลวที่ไหลเวียนคอยหล่อเลี้ยงร่างกาย มี 12 ประการ เช่น เลือด น้ำเหลือง น้ำลาย เหงื่อ น้ำตา เสมหะ ปัสสาวะ ฯลฯ หน้าที่หลักคือการประสานธาตุดินให้เกาะเกี่ยวกันและให้ความชุ่มชื้น

3. วาโยธาตุ (ธาตุลม)

คือ พลังงานที่ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวในร่างกาย มี 6 ประการ เช่น ลมหายใจเข้า-ออก ลมที่พัดในกระเพาะและลำไส้ ลมที่พัดตามกระแสเลือด ลมที่พัดจากหัวจรดเท้า ฯลฯ ธาตุลมเกี่ยวข้องกับระบบประสาท การไหลเวียน และการเคลื่อนไหวของอวัยวะต่างๆ

4. เตโชธาตุ (ธาตุไฟ)

คือ พลังงานความร้อนในร่างกาย มี 4 ประการ ได้แก่ ไฟที่ทำให้ร่างกายอบอุ่น ไฟที่ทำให้ร้อนระส่ำระสาย (ไข้) ไฟที่ใช้ย่อยอาหาร และไฟที่ทำให้ร่างกายแก่ชราเสื่อมโทรม ธาตุไฟทำหน้าที่เผาผลาญและให้พลังงาน

"ธาตุเจ้าเรือน" และการเสียสมดุล

มนุษย์ทุกคนเกิดมาจะมีครบทั้ง 4 ธาตุ แต่จะมีอยู่หนึ่งธาตุที่โดดเด่นและแสดงออกเป็นลักษณะประจำตัวมากที่สุด ซึ่งเราเรียกว่า "ธาตุเจ้าเรือน" (มักคำนวณจากเดือนเกิด) ธาตุเจ้าเรือนจะเป็นตัวกำหนดรูปร่างหน้าตา นิสัยใจคอ รวมถึงจุดอ่อนด้านสุขภาพที่มักจะเจ็บป่วยได้ง่าย

สาเหตุที่ทำให้ธาตุเสียสมดุล ได้แก่:

  • อายุ (วัย): วัยเด็กมักป่วยด้วยธาตุน้ำ (เสมหะ หวัด) วัยทำงานมักป่วยด้วยธาตุไฟและลม (เครียด กรดไหลย้อน) และวัยชรามักป่วยด้วยธาตุลม (ปวดเมื่อย หน้ามืด)
  • ฤดูกาลและกาลเวลา: เช่น ฤดูร้อนธาตุไฟมักกำเริบ ฤดูฝนธาตุลมมักผิดปกติ ฤดูหนาวธาตุน้ำมักเสียสมดุล
  • พฤติกรรม (มูลเหตุแห่งโรค): การกินอาหารผิดเวลา ทานอาหารรสจัดเกินไป พักผ่อนไม่พอ กลั้นปัสสาวะอุจจาระ หรือความเครียด ล้วนเป็นตัวเร่งให้ธาตุเสียสมดุล

การรักษาของแพทย์แผนไทยจึงมุ่งเน้นไปที่การ "ปรับสมดุลธาตุ" ด้วยการใช้ยาสมุนไพรที่มีรสชาติตรงข้ามกับธาตุที่ป่วย รวมถึงการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและการกินอาหารให้สอดคล้องกับธาตุเจ้าเรือนของแต่ละคน 

หัวใจสำคัญของการวินิจฉัยโรคตามหลักแพทย์แผนไทย คือการมองร่างกายมนุษย์ว่าประกอบขึ้นจากกองธาตุทั้ง 4 ได้แก่ ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุลม และธาตุไฟ

มนุษย์แต่ละคนจะมีส่วนประกอบของธาตุที่แตกต่างกัน และจะมีธาตุหนึ่งที่เป็นใหญ่ในร่างกายเรียกว่า "ธาตุเจ้าเรือน" ความเจ็บป่วยจะเกิดขึ้นเมื่อธาตุเหล่านี้ขาดความสมดุล โดยมีปัจจัยกระตุ้น เช่น

  • อายุ (วัย): ปฐมวัย มัชฉิมวัย และปัจฉิมวัย
  • ฤดูกาลและกาลเวลา: สภาพอากาศที่เปลี่ยนไป
  • ถิ่นที่อยู่อาศัย และพฤติกรรม: การใช้ชีวิตประจำวันที่ก่อให้เกิดโรค (เช่น ออฟฟิศซินโดรม)

ข้อควรระวัง: เมื่อแพทย์แผนไทยพบกับแพทย์แผนปัจจุบัน

แม้การแพทย์แผนไทยจะมีประสิทธิภาพและเป็นธรรมชาติ แต่สิ่งสำคัญที่ต้องระวังคือ "การใช้ยาร่วมกัน" (Drug Interaction)

หากคุณกำลังรักษาโรคด้วยยาแผนปัจจุบัน (เช่น ยารักษาโรคหัวใจ ยาความดัน) แล้วต้องการรับประทานยาสมุนไพรควบคู่ไปด้วย ต้องแจ้งให้แพทย์ทั้งสองฝ่ายทราบเสมอ เพราะสมุนไพรบางชนิดอาจส่งผลต่อการออกฤทธิ์ของยาแผนปัจจุบัน เช่น การใช้ยาระบายจากสมุนไพรมะขามแขก ร่วมกับยารักษาโรคหัวใจบางชนิด อาจทำให้หัวใจเต้นผิดปกติได้ เป็นต้น

การแพทย์แผนไทยจึงเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่ทรงคุณค่า ช่วยเสริมสร้างสมดุลให้ร่างกาย และสามารถนำมาปรับใช้ร่วมกับการแพทย์สมัยใหม่ได้อย่างลงตัวและปลอดภัย


🌿 ปักหมุดสายสุขภาพ! ชวนลุย "งานมหกรรมแพทย์แผนไทย" ช้อป ชิม นวดฟิน ที่พาราไดซ์ พาร์ค ศรีนครินทร์ (26-30 ส.ค. 69)

หลายคนอาจจะคิดว่า "แพทย์แผนไทย" เป็นเรื่องของคนรุ่นใหญ่เท่านั้น แต่ในความเป็นจริงแล้ว ศาสตร์การแพทย์แผนไทยคือการปรับสมดุลร่างกายด้วยวิถีธรรมชาติ ซึ่งเหมาะกับไลฟ์สไตล์คนยุคปัจจุบันที่ต้องเผชิญกับความเครียดและมลภาวะเป็นอย่างมาก

งานนี้การันตีคุณภาพและความน่าเชื่อถือ เพราะจัดโดย สภาการแพทย์แผนไทย โดยตรง คุณจึงมั่นใจได้ว่าข้อมูลสุขภาพ สินค้า และบริการทุกอย่างภายในงาน ได้รับการรับรองและดูแลโดยผู้เชี่ยวชาญตัวจริง

✨ ไฮไลต์เด็ดในงานที่คุณไม่ควรพลาด!

เพื่อให้คุณวางแผนการเดินชมงานได้ง่ายขึ้น เราขอลิสต์ไฮไลต์เด็ดๆ ที่รับรองว่าคุ้มค่ากับการมาเยือนแน่นอน:

  • 💆‍♀️ นวดไทยบำบัด โดยแพทย์แผนไทยผู้เชี่ยวชาญ: ใครที่กำลังค้นหาคำว่า "นวดแผนไทย ศรีนครินทร์" หรือ "นวดแก้อาการใกล้ฉัน" ไม่ต้องไปหาที่ไหนไกล! ภายในงานมีบริการนวดไทย นวดกดจุด และนวดแก้อาการออฟฟิศซินโดรม โดยแพทย์แผนไทยที่มีใบประกอบวิชาชีพ ปลอดภัย สบายตัว และตรงจุดแน่นอน
  • 🛍️ ช้อปสินค้าสมุนไพรคุณภาพพรีเมียม: รวบรวมผลิตภัณฑ์สมุนไพรไทย ผลิตภัณฑ์ดูแลผิว และสินค้าเพื่อสุขภาพที่ผ่านการคัดสรรมาแล้วว่าได้มาตรฐาน ทั้งของใช้ในบ้านและยาสามัญประจำบ้าน
  • 🥗 อิ่มอร่อยกับ "อาหารสุขภาพ" รสเด็ด: สุขภาพดีเริ่มต้นที่การกิน! พบกับโซนอาหารเพื่อสุขภาพ อาหารเป็นยา และเครื่องดื่มสมุนไพรที่ปรับสมดุลธาตุในร่างกาย อร่อยแถมยังได้ประโยชน์เน้นๆ

อย่าปล่อยให้ความเหนื่อยล้าสะสมมาทำร้ายร่างกายคุณ แวะมาเติมพลัง ชาร์จแบตให้ตัวเอง และสนับสนุนภูมิปัญญาไทยที่งานมหกรรมแพทย์แผนไทยกันนะ แล้วพบกันในงาน !


บทความที่น่าสนใจที่เกี่ยวข้อง